حجامت برای چه مزاج‌هایی مضر است؟

حجامت یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های درمانی در طب سنتی ایرانی و اسلامی است که از گذشته‌های بسیار دور تا امروز مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از افراد حجامت را به عنوان روشی برای پاکسازی بدن، پیشگیری از بیماری‌ها و حتی درمان برخی مشکلات جسمی و روحی می‌شناسند. با این حال، در منابع معتبر طب سنتی تأکید فراوانی شده است که حجامت اگر بدون شناخت مزاج، شرایط بدنی، زمان مناسب و وضعیت عمومی فرد انجام شود، نه‌تنها مفید نخواهد بود، بلکه می‌تواند باعث بروز عوارض جدی و حتی تشدید بیماری‌ها شود.

یکی از اشتباهات رایج در میان عموم مردم این است که تصور می‌کنند حجامت برای همه افراد و در هر شرایطی مفید است. این تصور کاملاً نادرست است. در طب سنتی، هیچ روش درمانی به صورت مطلق برای همه توصیه نمی‌شود و هر اقدام درمانی باید متناسب با ویژگی‌های فردی انجام گیرد.

مفهوم مزاج در طب سنتی

برای درک اینکه حجامت برای چه مزاج‌هایی مضر است، ابتدا باید با مفهوم مزاج آشنا شویم. مزاج در طب سنتی به کیفیت غالب بدن انسان از نظر گرمی، سردی، تری و خشکی گفته می‌شود. این کیفیت‌ها نتیجه تعامل اخلاط چهارگانه یعنی دم، صفرا، بلغم و سودا در بدن هستند.

هر فرد از بدو تولد داراییک مزاج ذاتی است که معمولاً تا پایان عمر تغییر اساسی نمی‌کند، اما ممکن است در دوره‌هایی از زندگی دچار غلبه یک خلط خاص شود. این غلبه می‌تواند موقت یا طولانی‌مدت باشد و نقش مهمی در سلامت یا بیماری فرد ایفا کند.

در طب سنتی، چهار مزاج اصلی تعریف شده است: گرم و تر (دموی)، گرم و خشک (صفراوی)، سرد و تر (بلغمی) و سرد و خشک (سوداوی). شناخت این مزاج‌ها پایه و اساس هرگونه اقدام درمانی از جمله حجامت است.

تأثیر کلی حجامت بر بدن

حجامت عملی است که در آن مقدار مشخصی از خون از بدن خارج می‌شود. این خروج خون باعث کاهش حجم خون، کاهش حرارت و تا حدی کاهش رطوبت بدن می‌شود. به همین دلیل، حجامت بیشتر برای افرادی مفید است که دچار فزونی خون یا غلبه گرمی هستند.

اگر این روش در افرادی انجام شود که ذاتاً خون کمی دارند یا مزاج آن‌ها سرد است، می‌تواند باعث ضعف، کاهش انرژی، اختلال در عملکرد اندام‌ها و حتی بروز مشکلات روانی شود.

مزاج سرد و خشک (سوداوی) و حجامت

افراد دارای مزاج سرد و خشک که به آن‌ها سوداوی گفته می‌شود، معمولاً ویژگی‌هایی مانند لاغری، خشکی پوست، تیرگی رنگ چهره، تمرکز ذهنی بالا، تمایل به انزوا و حساسیت‌های فکری دارند. این افراد اغلب دچار افکار منفی، وسواس، اضطراب و افسردگی می‌شوند.

در بدن افراد سوداوی، خون معمولاً غلیظ اما کم‌حجم است و خشکی بر اندام‌ها غلبه دارد. از آنجا که حجامت باعث کاهش بیشتر خون و افزایش خشکی می‌شود، انجام آن در این افراد می‌تواند تعادل بدن را به‌هم بزند.

عوارضی که ممکن است پس از حجامت در افراد سوداوی دیده شود شامل تشدید افسردگی، بی‌خوابی، ضعف شدید، دردهای مفصلی، خشکی بیش از حد عضلات و کاهش تمرکز ذهنی است. به همین دلیل، بسیاری از حکمای طب سنتی حجامت را برای افراد سوداوی مضر می‌دانند، مگر در شرایط بسیار خاص و با تدابیر قبلی.

مزاج سرد و تر (بلغمی) و حجامت

افراد بلغمی دارای مزاج سرد و تر هستند. این افراد معمولاً بدنی نرم، رنگ پوست روشن، خواب زیاد، احساس سنگینی بدن و تمایل به بی‌تحرکی دارند. سیستم گوارشی آن‌ها اغلب ضعیف است و به‌راحتی دچار نفخ، سردی معده و کندی هضم می‌شوند.

در افراد بلغمی، خون معمولاً رقیق‌تر است و انرژی حیاتی بدن پایین‌تر از حد مطلوب است. حجامت در این افراد می‌تواند باعث افت شدید فشار خون، سرگیجه، لرزش، بی‌حالی و حتی غش شود.

از دیدگاه طب سنتی، حجامت در افراد بلغمی معمولاً توصیه نمی‌شود، مگر اینکه غلبه خون به‌صورت واضح وجود داشته باشد و قبل از آن با اصلاح تغذیه و تقویت بدن، شرایط لازم فراهم شده باشد.

غلبه سودا یا بلغم و خطرات حجامت

برخی افراد ممکن است مزاج اصلی آن‌ها سوداوی یا بلغمی نباشد، اما به دلیل سبک زندگی نادرست، تغذیه نامناسب، استرس یا بیماری‌های مزمن دچار غلبه سودا یا بلغم شده باشند. در این شرایط، حجامت می‌تواند علائم را تشدید کند.

در چنین مواردی، حکمای طب سنتی توصیه می‌کنند ابتدا با اصلاح تغذیه، استفاده از خوراکی‌های مناسب، تنظیم خواب و فعالیت بدنی، مزاج به تعادل نزدیک شود و سپس در صورت لزوم درباره حجامت تصمیم‌گیری گردد.

شرایطی که حجامت بدون توجه به مزاج مضر است

علاوه بر مزاج، شرایط خاصی وجود دارد که انجام حجامت در آن‌ها می‌تواند خطرناک باشد. یکی از این شرایط، کم‌خونی است. افرادی که دچار کم‌خونی هستند، ذخیره خون کافی ندارند و خروج خون می‌تواند باعث ضعف شدید، تپش قلب و کاهش تمرکز شود.

دوران بارداری نیز از جمله زمان‌هایی است که حجامت معمولاً منع می‌شود، به‌ویژه در سه‌ماهه اول بارداری که بدن در حساس‌ترین وضعیت خود قرار دارد.

همچنین حجامت در دوران قاعدگی، پس از بیماری‌های طولانی، بعد از جراحی‌های سنگین، در سالمندان بسیار ضعیف و در کودکان خردسال باید با احتیاط بسیار و تنها با نظر متخصص انجام شود.

مزاج‌هایی که معمولاً از حجامت سود می‌برند

افراد دارای مزاج گرم و تر که به آن‌ها دموی گفته می‌شود، معمولاً بهترین پاسخ را به حجامت می‌دهند. این افراد اغلب پرانرژی، خوش‌رو و دارای خون فراوان هستند و علائمی مانند جوش، سنگینی سر، خواب‌آلودگی و گرگرفتگی دارند.

افراد صفراوی با مزاج گرم و خشک نیز در صورت وجود علائم غلبه صفرا، می‌توانند از حجامت بهره‌مند شوند، البته به شرط رعایت زمان مناسب و حجم خون‌گیری متعادل.

روش‌های جایگزین حجامت برای مزاج‌های سرد

برای افرادی که حجامت برای آن‌ها مضر است، طب سنتی روش‌های جایگزین متعددی پیشنهاد می‌کند. از جمله این روش‌ها می‌توان به اصلاح تغذیه بر اساس مزاج، استفاده از دمنوش‌های مناسب، ماساژ با روغن‌های گرم، افزایش تحرک بدنی و تنظیم خواب اشاره کرد.

این روش‌ها بدون اینکه باعث کاهش خون شوند، به تدریج بدن را به تعادل نزدیک می‌کنند و عوارض بسیار کمتری دارند.

جمع‌بندی

حجامت اگرچه یکی از روش‌های ارزشمند و ریشه‌دار در طب سنتی است، اما انجام آن بدون شناخت مزاج و شرایط بدنی می‌تواند آسیب‌زا باشد. مزاج‌های سرد و به‌ویژه سرد و خشک، معمولاً کاندیدای مناسبی برای حجامت نیستند و باید از روش‌های ملایم‌تر استفاده کنند.

شناخت مزاج، مشورت با متخصص طب سنتی و پرهیز از درمان‌های خودسرانه، مهم‌ترین اصل در حفظ سلامت بدن است.